Sva etnološka istraživanja upućuju na izraženu etničku heterogenoststanovništva sa ovdašnjih  prostora. Činjenice, naime, govore da bi na današnju Crnu Goru podjednako starosjedelačko pravo mogli polagati žitelji ilirskog, romanskog, vlaškog, keltskog, avarskog,  kao  i  slovenskog  porijekla. Ovo pravo, naravno, imaju i potomci starobalkanskog stanovništva –Španja, Macura, Mataruga, Kriča, Bukumira i drugih, a prema nekim  manastirskim knjigama evidentno je viševjekovno prisustvo i na ovim prostorima,  istina  manjeg  procenta  Germana  i  Sasa.  Riječju,  imajući  u  vidu raznovrsne neminovne simbioze, teško da se pouzdano i može utvrditi - koje, zaista, kome danas, na Balkanu u cjelini, rod.

Etnološka  istraživanja  prof.  Jovana  Erdeljenovića  prostora  današnje Crne Gore, koja su u raznim periodima pripadala i raznim državama, počevod  drevne  Duklje,  Zete,  Raške,  Crne  Gore,  ali  i  srednjevjekovne  Bosne, Bosanskog ejaleta ili Bosanskog, Hercegovačkog, Skadarskog i

Novopazarskog sandžaka, ukazuju, ipak, da je većina ovdašnjih muslimanskih porodica, porijeklom od starosjedelačkog, pretežno slovenskog stanovništva.

Smatra  se,  kako  navodi  istoričar  dr  Ejup  Mušović,  da  su  potomci Crnojevića, u Crnoj Gori, u istoriji poznate porodice Bušatlije i Mahmudbegovići. Ramadanovići,  Muhadinovići,  Sinanovići  i  Džakovići  iz  Stare  Crne Gore, potomci su tri islamizirana sina Marka Vojinovića koji je bio u Cari-gradu sa Stanišom Crnojevićem, sinom jednog od rodonačelnika Crne Gore  Ivana  Crnojevića  i  tamo  primili  islam.

Sinanovići  su,  inače,  i  kao muslimani dugo živjeli u Ćeklićima. Imanja su im se nalazila u Vučjem Dolu. Nakon što su izbjegli istragu, početkom 18. vijeka, imanja su prodali tek 1770. godine.

 

- Begovska kuća Osmanagića iz Podgorice, po predanju, islamizirani su Martinovići iz Bajica. Oni su se “poturčili” u približno isto vrijeme kada i Crnojevići;

 

- Do početka 18. vijeka postojala su muslimanska bratstva u cetinjskoj regiji. Bili su, gotovo svi, od starih rodova cetinjskih i kao što predanje kazuje, bili su dosta mnogobrojni i imali znatnu moć i vlast u svojim rukama;

 

- Spahići iz Cuca, kako prenosi Mustafa Memić, najprije su bili iselili iz ovog sela, da bi se u Cuce ponovo vratili nakon što su primili  islam. Međubratski  –  vjerski  sukobi,  s  početka  18.  vijeka  su  ih  i  definitivno otjerali sa ognjišta.

 

 

Sultan Sulejman II
Sultan Sulejman II

- Od pada Meduna pod tursku vlast 1457. godine, pa tokom 16. Vijeka neke od najpoznatnijih kučkih porodica primile su islam. Prema istraživanjima Jovana Erdeljanovića i prvi islamizirani Kuči bili su iz redova najviđenijih  kučkih  rodova.  Neki  od  njih  su  bili  u  pratnji  Staniše,  odnosno

Skender-bega u Stambolu;

 

- Jedan od četiri glavna ministra sultana Sulejmana II  bio je Mustafa-paša, islamizirani Paštrović;

 

-  Brat  vojvode  Radosava  iz  nahije Gornja Morača,  zvao  se  Hamza  i pominje se 1460. godine kao posjednik zemlje u selima Miločani i Onogošt.

                                                         

Prenoseći  tradiciju  o  potomcima  islamiziranih  Crnojevića  i  drugih islamiziranih crnogorskih plemića, Vuk Karadžić je zapisao: “...ele se vidi da se jedan sin Ivanov sa podosta Crnogoraca poturčio, a još je istinitije da su  ovi  poturčeni  Crnogorci  došli  u  Crnu  Goru  i  svaki  na  svojoj  baštini ostali da žive u Turskoj vjeri”.

Pojava da povlašćeni prvo primaju islam nije specifičnost Crne Gore. Turski popisi iz 1441. i 1485. godine potvrđuju da je ona bila slična i u Albaniji.

Sličnih  primjera  ima  i  u  drugim  krajevima  Crne  Gore.  U  župi  Ljuboviđa,  područje  istoimene rijeke  u  kolašinskom  kraju,  nalazio  se  u  15. vijeku katun Vlaha sastavljen od 7 džemeta i 220 kuća. Osamdesetih godinatoga vijeka na čelu pomenutog katuna nalazio se Knez Herak Vraneš. Knez Herak je vjerovatno imao neke vazalne obaveze prema Turcima i u vezi sa tim pominje se 1477. godina kada je izgubio taj katun, prenio ga potomcima najverovatnije, a postao knez Trebinja i Popovog Polja. Imao je dva sina, Ljuba koji je primio islam, početkom 16. veka, i Đurađa koji je ostao u istoj vjeri, ali su i on i njegovi potomci bili kneževi u nahiji Ljuboviđa.

 

Ibrahim-pašina džamija u Prijepolju, danas
Ibrahim-pašina džamija u Prijepolju, danas

Ljubo, po prijemu islama, dobio je ime Ibrahim. Školovao se u Carigradu, stekao veliko povjerenje kod sultana i postao carski kancelar. U posredovanju  između  sultana  i  Dubrovnika  potpisivao  se  kao  Ibrahim-beg  i češće kao Ibrahim-paša Vranešević. Poznat je i po tome što je u Prijepolju izgradio džamiju koja se po njemu zove Ibrahim-pašina džamija .

Ibrahim  paša  imao  je  dva  sina:  Skendera  i  Ahmeda.  Skender  je,  a zatim  i  njegovi  potomci, uzeo  prezime  po  prvobitnom  imenu  oca  Ljuba (Ibrahima)  i  njegovi  potomci  su  poznata muslimanska  kuća  Ljubovića ovjekovečena u narodnim pjesmama:

Trista begah na Hercegovini

Al kad dođe beže Ljuboviću

Tu ne bješe bega ni jednoga.

 

Drugi Ljubov, odnosno Ibrahim-pašin sin Ahmed, završio je škole u Stambolu i vrlo brzo stekao veliki ugled i zvanje pa je kao Ahmed-paša Vranešević postao upravnik oblasti i grada Konje u Maloj Aziji. Nostalgija je učinila svoje pa je, po sopstvenoj želji, premješten u Hercegovinu (kojoj je u 16. vijeku pripadala nahija Ljuboviđa) i postao ništa manje no hercegovački  sandžak-beg,  zadržavajući  ime Ahmed-paša  Vranešević.

Oženio se  ćerkom  Nikole  Konjevića  iz  Bijelog  Potoka,  ljepoticom  Pavom  (po njenoj želji i amanetu nosi ime selo Pavino Polje). Pava nije htjela da promijeni  vjeru,  ali  su  joj  sinovi  bili  muslimani.  Bilo  ih  je  trojica:  Hasan, Mušo i Daut. Njihovi potomci su poznate porodice: Hasanbegovići, Mušovići i Dautovići.

Od Đurđa, drugog sina kneza Heraka Vraneša, brojni su potomci i svi su  bili  knezovi,  zaključno  sa  knezom  Joksimom  (17.  vijek).  Brojni  supotomci ovih porodica kao što su vraneški Joksimovići, Bubanje i drugi, a moguće  i  kraljevska  porodica  Petrovića  za  koju  je  K.  Jiriček  utvrdio  da

pripadaju “plemenu Njegoš i bratstvu Herakovića”.

U pljevaljskoj regiji muslimani se, već od 15. vijeka pominju u selima Babići,  Bahovu  i  Boljanićima,  gdje  je  islam  prihvatila  i  jedna  od  najistaknutijih plemićkih porodica koja je dala više značajnih državnika i koji su  ostavili  brojna  djela,  ne  samo  sakralna,  u  više  gradova.  Među  njima posebnu pažnju zavređuje Husein-pašina džamija u Pljevljima, remek-djelo islamske umjetnosti na tlu Crne Gore.

Bogumil Hrabak navodi da su u 18.  vijeku  Pljevlja  bila  “gotovo  isključivo”  sa  muslimanskim

stanovništvom.

 

 

 

Tekst: Rifat Rastoder, Časopis Almanah br.23-24

BOSNJACKO-KNJIZEVNO VECE

30.03.13

BOŠNJAČKO KULTUNO VEČE 17.11.12